बिटरेट, रिझोल्यूशन आणि फ्रेम रेट
यांपैकी कोणती सेटिंग फाइल लहान करते, आणि कोणती फक्त दिसणं बिघडवते?
एकच समीकरण बरंचसं स्पष्ट करतं
फाइलचा आकार म्हणजे, बऱ्यापैकी जवळचा अंदाज घ्यायचा तर, बिटरेट गुणिले कालावधी. बिटरेट म्हणजे एन्कोडरला दर सेकंदाला किती बिट्स खर्च करण्याची परवानगी आहे; कालावधी म्हणजे तो ते किती सेकंद खर्च करत राहतो. बाकी सगळं — रिझोल्यूशन, फ्रेम रेट, हालचाल, कोडेक — ठराविक बिटरेटवर चित्र किती चांगलं दिसतं ते बदलतं, फाइल किती मोठी होते ते नाही.
एक सोडवलेलं उदाहरण हे नेमकं करून दाखवतं. दर सेकंदाला 5 मेगाबिट्सवर साठ सेकंद एन्कोड केलेल्या क्लिपमध्ये 300 मेगाबिट व्हिडिओ डेटा असतो, म्हणजे 37.5 मेगाबाइट — आणि त्यावर ऑडिओ ट्रॅक व कंटेनरचा जादा भार. हे गणित आहे, मोजमाप नव्हे: तेच साठ सेकंद 2 Mbit/s वर 15 MB भरतात, चौकटीत काहीही असो.
रिझोल्यूशन आणि फ्रेम रेट ही मागणी आहे, आकार नव्हे
रिझोल्यूशन किंवा फ्रेम रेट वाढवल्याने फाइल थेट मोठी होत नाही. त्याने एन्कोडरला बरं दिसण्यासाठी किती बिट्स लागतात ते वाढतं. 2 Mbit/s वरची 4K क्लिप आणि 2 Mbit/s वरची 720p क्लिप एकाच आकाराच्या असतात; 4K आवृत्ती फक्त कितीतरी वाईट दिसते, कारण तेच बजेट नऊपट जास्त पिक्सेलवर पसरवलं जातं.
म्हणूनच व्हिडिओ लहान करण्यासाठी रिझोल्यूशन कमी करणं इतकं परिणामकारक ठरतं. रिझोल्यूशन बदलून तुम्ही फाइल लहान करत नसता — तुम्ही कमी बिटरेट बरा दिसेल अशी परिस्थिती तयार करता, आणि मग तोच कमी बिटरेट निवडता.
| रिझोल्यूशन | 30 fps वर | 60 fps वर |
|---|---|---|
| 3840 × 2160 | 249 दशलक्ष px/s | 498 दशलक्ष px/s |
| 1920 × 1080 | 62 दशलक्ष px/s | 124 दशलक्ष px/s |
| 1280 × 720 | 28 दशलक्ष px/s | 55 दशलक्ष px/s |
| 854 × 480 | 12 दशलक्ष px/s | 25 दशलक्ष px/s |
हे आकडे म्हणजे एन्कोडरवरचा भार, आणि तो अपेक्षित त्याच पद्धतीने कमी-जास्त होतो. फ्रेम रेट निम्मा केला की भारही निम्मा होतो; 1080p वरून 720p वर आलं की तो साधारण एक तृतीयांशावर येतो. मात्र फ्रेम रेटचा दुसराही परिणाम असतो: हालचाल कशी जाणवते ते तो बदलतो. स्थिर बसून बोलणाऱ्या माणसाच्या क्लिपचा फ्रेम रेट निम्मा केला तर ते जवळपास लक्षातही येत नाही; वेगाने फिरणाऱ्या कॅमेऱ्यावर तेच केलं तर ते चांगलंच जाणवतं.
क्वालिटी इंडेक्स प्रत्यक्षात काय करतो
आजचे बहुतांश एन्कोडर बिटरेटच्या लक्ष्यापेक्षा क्वालिटीचं लक्ष्य पसंत करतात. तुम्ही क्वालिटी इंडेक्स देता, एन्कोडर फ्रेमगणिक त्या क्वालिटीला जेवढे बिट्स लागतील तेवढे खर्च करतो, आणि आशयानुसार निघणारा बिटरेट बदलत राहतो. सहसा हीच वापरण्यासारखी अधिक चांगली सेटिंग आहे, कारण स्थिर फ्रेमवर बिट्स वाया घालवून वेगवान फ्रेमला उपाशी ठेवण्याऐवजी ती चित्राला जिथे बिट्स हवेत तिथेच ते नेते.
याचा परिणाम असा की क्वालिटी इंडेक्स तुम्हाला फाइलचा आकार आधीच सांगत नाही. एकाच इंडेक्सवर एन्कोड केलेल्या दोन क्लिपच्या आकारांत मोठा फरक असू शकतो, आणि एन्कोड केल्याशिवाय तो कळण्याचा मार्ग नाही. आकाराची मर्यादा गाठायचीच असेल, तर एक तर एन्कोड करून तपासा, किंवा बिटरेटचं लक्ष्य वापरा आणि त्याऐवजी क्वालिटी बदलत राहील हे मान्य करा.
हालचाल हा दडलेला घटक
व्हिडिओ कोडेक प्रत्येक फ्रेमचं वर्णन आधीच्या फ्रेमपासूनचा फरक म्हणून करतात. फार काही बदलत नसेल — स्थिर बसवलेला कॅमेरा, स्लाइडचा संच, साध्या भिंतीसमोरचा चेहरा — तेव्हा फरक अगदी लहान असतात आणि एन्कोडरला अगदी थोडे बिट्स लागतात. सगळंच बदलत असेल — हातात धरलेल्या कॅमेऱ्याचं फिरणं, कॉन्फेटी, पाऊस, पाणी, वाऱ्यातली पानं, दर सेकंदाला बदलणारा प्रसंग — तेव्हा जवळपास काहीच अंदाजता येत नाही आणि बिटरेट वर चढतो.
- ग्रेन आणि सेन्सरचा नॉइज हालचालीसारखेच वागतात: ते प्रत्येक फ्रेममध्ये प्रत्येक पिक्सेल बदलतात आणि एन्कोड करायला महाग पडतात.
- हातात धरून काढलेली हलती क्लिप, तोच विषय ट्रायपॉडवर चित्रित केलेल्या क्लिपपेक्षा कितीतरी महाग पडते.
- बहुतांश वेळ स्थिर असलेल्या इंटरफेसच्या स्क्रीन रेकॉर्डिंग अत्यंत स्वस्त असतात — जोवर काही स्क्रोल होत नाही.
- फेड आणि डिझॉल्व्ह हे थेट कटपेक्षा महाग पडतात, कारण त्यात सेकंदभर किंवा त्याहून अधिक काळ प्रत्येक पिक्सेल थोडाथोडा बदलत राहतो.
ऑडिओ लहान असतो, जोवर तो लहान राहतो
बहुतांश क्लिपमध्ये ऑडिओ नगण्य असतो: 128 kbit/s वरचा स्टिरिओ ट्रॅक दर मिनिटाला सुमारे एक मेगाबाइट वाढवतो. पण जोरात कॉम्प्रेस केलेल्या, आखूड, कमी रिझोल्यूशनच्या क्लिपमध्ये तो एकूण आकाराचा लक्षात येण्याजोगा वाटा होऊ शकतो. तुम्ही आकाराच्या मर्यादेला जोरात भिडत असाल, तर चित्राचं आणखी नुकसान करण्याआधी ऑडिओचा बिटरेट खाली आणण्याचा किंवा मोनोवर जाण्याचा विचार करण्यासारखा आहे. ऑडिओला मुळीच महत्त्व नसेल, तर तो ट्रॅक पूर्णपणे काढून टाकणं म्हणजे रीमक्स असतो आणि त्यात क्वालिटीचं काहीच नुकसान होत नाही.
सहसा चालणारी कृती
- ही क्लिप प्रत्यक्षात जास्तीत जास्त किती मोठ्या स्क्रीनवर बघितली जाईल ते ठरवा, आणि रिझोल्यूशन तेवढ्यापुरतंच मर्यादित करा.
- हालचाल संथ असेल तरच फ्रेम रेट कमी करा, अन्यथा मूळ फ्रेम रेटच ठेवा; तो निम्मा करणं हा दिसणारा बदल आहे, फुकटची बचत नाही.
- बिटरेटऐवजी क्वालिटी इंडेक्स वापरून एन्कोड करा, आणि मग निकाल मोजा.
- निकाल फार मोठा असेल, तर क्वालिटी आणखी खाली आणण्याआधी रिझोल्यूशन कमी करा.
- क्लिप कापा. संपूर्ण समीकरणात कालावधी हा थेट गुणक आहे, आणि अनावश्यक तीस सेकंद कोणत्याही सेटिंगपेक्षा जास्त महाग पडतात.
ईमेलसाठी व्हिडिओ लहान करणं
ईमेलच्या मर्यादा तयार झालेल्या जोडफाइलला लागू होतात, त्यामुळे आधी कालावधी तपासा. अनावश्यक भाग कापून टाका, आणि क्लिप मोठ्या स्क्रीनवर नव्हे तर संदेशातच बघितली जाणार असेल तेव्हा रिझोल्यूशन 720p किंवा 480p वर आणा. पिक्सेलची मागणी कमी झाली की तपशील न मोडता एन्कोडरला कितीतरी कमी बिटरेट वापरता येतो.
जोडफाइल तरीही पुरवठादाराच्या मर्यादेत बसत नसेल, तर ती आणखी आखूड करा किंवा मान्यताप्राप्त फाइल-ट्रान्सफर सेवेमधून पाठवा. तीच लांब क्लिप पुन्हा पुन्हा कमी क्वालिटीवर एन्कोड करत राहिलात तर शेवटी वाईट दिसणारी फाइल तयार होते, आणि तीसुद्धा फार मोठीच राहू शकते — कारण कालावधी बिटरेटला गुणतच राहतो.
हे तुम्हाला काय सांगू शकत नाही
या मार्गदर्शकात लक्ष्य बिटरेट मुद्दामच दिलेले नाहीत. शिफारस केलेला आकडा कोडेक, एन्कोडरची अंमलबजावणी, आशय आणि बघण्याची परिस्थिती यांवर अवलंबून असतो, आणि या चार गोष्टींशिवाय सांगितलेला कोणताही आकडा म्हणजे नुसती सजावट. तुमच्याच क्लिपचा तीस सेकंदांचा नमुना दोन वेगवेगळ्या सेटिंग्जवर एन्कोड करा आणि दोन्ही बघा — दुसऱ्या कोणीतरी दुसऱ्याच कोणाच्या फुटेजवर मोजून बनवलेल्या कोणत्याही तक्त्यापेक्षा ती तुलना जास्त मोलाची आहे.
ब्राउझरमधल्या एन्कोडिंगपुरती आणखी एक मर्यादा: वेग तुमचं डिव्हाइस ठरवतं. एन्कोडिंग हे खरोखरच जड काम आहे, फोन तापले की स्वतःचा वेग कमी करतात, आणि उच्च रिझोल्यूशनवरची लांब क्लिप एखाद्या ठराविक डिव्हाइसच्या आवाक्याबाहेरचीही असू शकते. ही हार्डवेअरची सीमा आहे, बदलून टाळता येईल अशी सेटिंग नव्हे.